Rondleiding door de Zuiderpassage

Verdachte steentjes. Dat zijn het. Wies van Leeuwen tast, bekijkt, wrijft en peutert. Hij wijst: “Kijk, daar, zie je die scheur? En die systeemplafonds? Of die dikke houten kozijnen? Die zijn dus niet origineel.” We maken een wandeling met een kenner op het gebied van cultuurhistorie en architectuurgeschiedenis.

“De Zuiderpassage is het Bossche equivalent van de Rotterdamse Lijnbaan. Een wandelgebied met alleen winkels, dat is dan iets nieuws! Vlak na de oorlog was er schaarste aan alles. Er waren grote tekorten aan bouwmaterialen. Dat was voorbij in de jaren zestig. Opeens is er geld. De Vughtse architect Grips ontwerpt de Zuiderpassage. Een mengsel van traditionele bouwmaterialen en vernieuwende elementen. De zogenaamde shake-hands architectuur: oud en nieuw schudt elkaar de hand.”

Staal

“Nieuw is het gebruik van staal, glas en beton. De dunne stalen kozijnen zie je op meer plekken terug in Zuid. Op veel plaatsen in de Zuiderpassage zijn ze vervangen door nieuwe dikkere houten exemplaren. Zonde. De slanke profielen horen bij het originele ontwerp.”

Zicht op de kozijnen bij een van de trappenhuizen. Hier zie je goed de slanke stalen profielen.

Glazuur

“Door de nieuwe overvloed aan materialen in de jaren zestig kunnen architecten zich decoratie en luxe veroorloven. Niet ieder element hoeft een bouwtechnisch nut te hebben. Het gebruik van decoratieve geglazuurde stenen is een typisch stijlelement van de jaren zestig. Ze zijn bovenop elkaar gestapeld en niet in een kruisverband gemetseld. Omdat dit minder stevig is, zit er vaak een stevige constructie achter. De stenen komen op meerdere plekken in de passage terug, zodat er een geheel ontstaat.”

Wies van Leeuwen bij de geglazuurde bakstenen.

Vitrines

“In Rotterdam zie je ze voor het eerst: de prominente etalages die los van de winkels staan. Het zijn stevige vitrines waarin alles mooi gepresenteerd kan worden. Bij de Zuiderpassage zie je dat de architect ook met de etalages gespeeld heeft. Glazen rechthoeken steken uit bij de doorgangen. Je ziet ze bijvoorbeeld aan de voorzijde van de passage bij het repaircafé en bij de dierenarts.”

Ooit bedoeld om koopwaar uit te stallen, nu in gebruik door Dierenartsenpraktijk Zuid.

Dichtgeplakt

“Oorspronkelijk heeft Grips de passage zo ontworpen dat je op zoveel mogelijk plekken dóór de winkels kan kijken. Zo zie je van buiten wat de winkels aanbieden, maar krijg je tegelijkertijd de gelegenheid om een deel van het binnenplein te zien dat een grote fontein en veel groen bevatte. Nu is bijna alles dichtgeplakt, zodat de openheid volledig verdwenen is. Doodzonde.”

Dichtgeplakte ramen. Aanzicht vanaf de Vondelstraat op Cafetaria Bosporus.

Verdwenen gele stenen

“Omdat de Zuiderpassage geen gemeentelijk monument is, kunnen grote veranderingen gemakkelijk doorgevoerd worden. Oorspronkelijk zijn de stenen van de Zuiderpassage geel van kleur. In de loop der tijd worden die grauw en viezig. Het reinigen van de steen zorgt ervoor dat alles er weer fris uitziet. Dat is helaas niet gebeurd bij deze passage. Enkele jaren geleden heeft men besloten alles wit te schilderen met onderaan een dikke laag antracietkleurige verf. Dat had natuurlijk nooit mogen gebeuren. Want krijg die troep er nu nog maar eens fatsoenlijk af. In Tilburg had men hetzelfde euvel. De klokkentoren van het station is opgetrokken uit dezelfde gele steen. Die had men op een gegeven moment ook geschilderd. Inmiddels heeft men na zorgvuldige behandeling de steen in oorspronkelijke staat hersteld. Dat was een ingewikkeld karwei, want de gele steen is poreus en de verf trekt erin. Het resultaat is prachtig. De gele kleur is typerend voor de bouw in de jaren vijftig en zestig. Erg jammer dat we die nu niet meer in de passage zien.”

De oorspronkelijke gele kleur is verstopt achter witte en grijze verf. Zicht op Café Lohengrin.